Кыргыз Республикасындагы Бириккен Улуттар Уюмунун Туруктуу координатору Антье Граве айымдын Форумдун ачылышындагы сөзү: Европа Биримдиги – Борбор Азия Граждандык коомунун 6-форуму

Европа Биримдигинин жана анын мүчө мамлекеттериндеги, Бириккен Улуттар Уюмунун тутумундагы жана эл аралык уюмдардагы урматтуу кесиптештер,

Борбор Азиянын бардык өлкөлөрүнөн келген жарандык коомдун урматтуу өкүлдөрү,

Мен үчүн Европа Биримдиги – Борбор Азия жарандык коомунун 6-форумунун ачылышында сиздерге кайрылуу чоң сыймык. Кыргыз Республикасындагы Бириккен Улуттар Уюмунун тутумунун атынан бул маанилүү аянтчаны бүткүл аймак үчүн өзгөчө маанилүү учурда уюштурганы үчүн Европа Биримдигине, ЮНОПСко жана Адам укуктары боюнча Дания институтуна терең ыраазычылык билдирем, ошондой эле быйылкы Форумду өткөрүп бергени үчүн Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө ыраазычылык билдирем.

Өкмөттөрдү, жарандык коомду жана эл аралык өнөктөштөрдү бириктирүү менен бул Форум натыйжалуу мамлекеттик саясатты калыптандырууда жана туруктуу өнүгүү максатындагы кызматташууну өнүктүрүүдө конструктивдүү диалогдун ролун айкын көрсөтүп турат.

Быйылкы Форумдун темалары — санариптик трансформация, климаттын өзгөрүшүнө туруктуулук, жаштардын мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүү жана инклюзивдүү башкаруу сыяктуу маселелер — Туруктуу өнүгүү боюнча 2030-жылга чейинки Күн тартибинин так өзөгүндө орун алат. Алар өнүгүүнүн айкын чындыгын чагылдырат: бул өзгөрүү процесстеринин бирин да мамлекеттин гана аракеттери менен натыйжалуу ишке ашыруу мүмкүн эмес. Кабыл алынган учурдан тартып эле 2030-жылга чейинки Күн тартиби катышууну формалдуу жол-жобо катары эмес, туруктуу натыйжаларга жетүүнүн зарыл шарты катары карап келген.

Демек, жарандык коом жана көз карандысыз массалык маалымат каражаттары экинчи даражадагы катышуучулар болуп эсептелбейт. Тескерисинче, алар өнүгүү тармагындагы негизги өнөктөштөр жана жоопкерчиликти камсыз кылуучу маанилүү механизмдер болуп саналат. Алар саясатты практикалык иш-аракеттерге айлантууга көмөк көрсөтүп, тобокелдиктерди жана четтетүүнүн түрлөрүн эрте баскычта аныктоого мүмкүндүк берет, ошондой эле институттар менен жергиликтүү жамааттардын ортосундагы байланышты камсыздайт. Ал жерлерде, өкмөттөр жана жарандык коом туруктуу жана структуралуу өнөктөштүктү түзгөндө, мамлекеттик саясат калктын муктаждыктарына көбүрөөк сезимтал, ишенимдүү жана туруктуу болуп калат.

Мына ушул себептен жарандык коомдун жана массалык маалымат каражаттарынын ишмердүүлүгү үчүн шарт түзүү өнүгүүнүн өзүнчө милдети болуп эсептелет. Бирикмелерге, тынч митингдерге, ой-пикирге жана аны билдирүүгө болгон эркиндиктер — адам укуктары боюнча эл аралык укук менен бекитилген жана Кыргыз Республикасынын Конституциясында камтылган — түздөн-түз өнүгүү натыйжаларына таасир этет. Жарандык мейкиндик ачык болгондо инновациялар гүлдөп, маргиналдаштырылган топтордун үнү угулат жана коомдук ишеним бекемделет. Ал эми мейкиндик чектелгенде, Туруктуу өнүгүүнүн максаттарына жетишүүдөгү прогресс начарлайт.

2030-жылга чейинки Күн тартибинин негизги милдети - «эч кимди артта калтырбоо» — муну ачык көрсөтүп турат. Эң аялуу абалдагы адамдарды аныктоо, аларга кыйынчылык жараткан тоскоолдуктарды түшүнүү жана ушул топторду камтуу үчүн адамдарга жакындык, ишеним жана туруктуу өз ара аракеттешүү талап кылынат. Өкмөттөр бул милдетти өз алдынча аткара алышпайт. Жергиликтүү жарандык коом уюмдары жана коомдук массалык маалымат каражаттары көбүнчө социалдык четтетүүнүн көрүнүштөрүн биринчи болуп аныкташат жана кыйын шарттарда акыркы болуп ишин токтотушат - бул айыл аймактардагы аялдар, майыптар, маргиналдаштырылган жаштар же коомдук талкууга катышпай калган жамааттар үчүн да тиешелүү.

Бул түшүнүк глобалдык өнөктөштүк алкактарында да өз көрүнүшүн табат. 2026-жылдын январь айынын аягында ЭКОСОС Партнёрдук форумунда БУУнун Баш катчысынын орун басары белгилегендей: «Бизге туш болуп жаткан чакырыктардын масштабы башкача мамиле талап кылат: ресурстарды, эксперттик билимди жана саясий эркти бириктирген өнөктөштүктөр - конкреттүү натыйжаларга жетүү үчүн». Мындай өнөктөштүктөр ишеним жана ачыктыксыз мүмкүн эмес. Жарандык коом жана массалык маалымат каражаттары эркин иштей алган жерлерде кызматташтык тереңдеп, натыйжалар жакшырат. Ал эми алар стигматизацияга же чектөөлөргө дуушар болгон жерлерде, өнөктөштүктөрдүн өзү жана, эң маанилүүсү, акыркы натыйжалар да жабыркайт.

Борбордук Азиянын бардык өлкөлөрүндө жарандык коом уюмдары климатка ылайыкташтырылган айыл чарбасынан жана санариптик инклюзиядан тартып, жаштар жана аялдар жетектеген ишкердикке, шайлоолорду байкоого жана гендердик зомбулук учурларына чара көрүүгө чейин болгон көптөгөн конкреттүү тармактарда өзүнүн маанилүүлүгүн жана салымын айкын көрсөтө алышты. Алар глобалдык милдеттенмелерди жергиликтүү аракеттерге айлантып, саясат боюнча талкууларды адамдардын күнүмдүк турмушу менен байланыштырып, эң муктаж болгон калк катмарларына кызмат көрсөтүшөт. Дал ушул себептен Бириккен Улуттар Уюмунун системасы Борбордук Азиянын бардык беш өлкөсүндө жарандык коом уюмдары менен тыгыз өнөктөштүк мамилелерди колдоп келет. Ошол эле учурда, аталган уюмдардын салымы укуктук аныктуулукка, ишенимге жана жагымдуу ченемдик-укуктук шарттарга түздөн-түз көз каранды.

Урматтуу айымдар жана мырзалар,

Дал ушул өнүгүүгө жана адам укуктарына багытталган позициянын негизинде Кыргыз Республикасында жарандык мейкиндикке таасир тийгизип жаткан акыркы тенденцияларды карап чыгышыбыз зарыл. 2025-жылдын декабрь айында Бириккен Улуттар Уюмунун Адам укуктары боюнча Жогорку комиссарынын башкармалыгынын Регионалдык өкүлчүлүгү Кыргыз Республикасында «чет элдик өкүлдөр жөнүндө» деп аталган мыйзамдын таасири боюнча ар тараптуу баяндама жарыялаган. Бир жылдык мониторингдин жана өз ара аракеттенүүнүн жыйынтыктарына таянып, баяндамада стигматизацияга жана коркутуп-үркүтүү таасирине мүнөздүү болгон тенденциялар катталган. Алардын катарына уюмдардын кызматкерлеринин санынын кыскарышы же ишмердүүлүгүнүн убактылуу токтотулушу, мамлекеттик мекемелер менен кызматташуунун төмөндөшү, укук коргоо органдары тарабынан көзөмөлдүн күчөтүлүшү, ошондой эле коомдук кызыкчылык жараткан маселелер боюнча өзүн-өзү тыкыр көзөмөлдөө (цензуралоонун) өсүшү кирет.

Бул кесепеттер абстракттуу мүнөзгө ээ эмес. Алар аялдар уюмдарына, жаштар бирикмелерине, шайлоолорду байкоо боюнча демилгелерге, ошондой эле мүмкүнчүлүгү чектелген адамдар, ЛГБТК+ коомчулугунун өкүлдөрү, баңги заттарын колдонгон адамдар жана секс-кызматкерлер менен иш алып барган уюмдарга түздөн-түз таасирин тийгизди. Бул топтор расмий каналдар аркылуу жетүү эң татаал болгон калк катмарларына буга чейин эле кирип келген.

Ушуга окшош маселелер Кыргыз Республикасынын 2025-жылы өткөн төртүнчү Универсалдык мезгилдик кароосунун алкагында да көтөрүлгөн. Көптөгөн мамлекеттер биригүү эркиндигин, пикир билдирүү эркиндигин жана тынч жыйындар өткөрүү укугун жөнгө салган укуктук базага байланыштуу маселелерге көңүл бурушкан. Айрым сунуштар коммерциялык эмес уюмдар жөнүндө мыйзамдагы «чет элдик өкүлдөргө» тиешелүү жоболорду кайра карап чыгууга чакырган.

Бийлик органдары ачык-айкындуулукту камсыз кылуу максаттарын баса белгилешкени менен, адам укуктары жаатындагы эл аралык стандарттар мындай чаралар зарыл, пропорционалдуу, дискриминациясыз жана стигматизациялоочу мүнөзгө ээ болбошу керектигин талап кылат. Бир катар мамлекеттер белгилегендей, бул критерийлер азырынча толук көлөмдө сакталбай калышы мүмкүн. Ушул өңүттөн алганда, коммерциялык эмес мамлекеттик эмес уюмдар жөнүндө мыйзамдын жаңы долбоорун даярдоо процесси аталган көйгөйлөрдү бекемдебестен же кеңейтпестен, тескерисинче, адам укуктары жаатындагы эл аралык стандарттарга ылайык жарандык коомдун ишмердүүлүгү үчүн укуктук аныктуулукту калыбына келтирүүгө жана жагымдуу шарттарды түзүүгө өбөлгө болуусу маанилүү.

Окшош чакырыктар санариптик чөйрөдө да байкалууда. Биз Маданият министрлиги тарабынан блогерлер жөнүндө мыйзам долбоору боюнча жумушчу топ түзүү аркылуу баштапкы консультациялык ыкманын колдонулушун белгилеп кетебиз. Ошол эле учурда санариптик контент жаратуучуларды жөнгө салуу пикир билдирүү эркиндигине, жеке жашоонун кол тийбестигине жана процессуалдык кепилдиктердин сакталышына карата мүмкүн болуучу тобокелдиктерди жаратат. Санариптик мейкиндик, айрыкча жаштар үчүн, негизги коомдук аянтчага айланды. Ушундан улам жөнгө салуу тактыкты жана карманууну талап кылат, мыйзамдуу талкууларга же сынчыл үн-чыгарууларга тоскоол болушу мүмкүн болгон бүдөмүк жоболордон оолак болуу зарыл.

Кызматташтыктын жаңы жылын баштап жатып, биригүү эркиндиги жана пикир билдирүү эркиндигине байланышкан мыйзамдарды жана практиканы кантип чыңдоого болору тууралуу ой жүгүртүү үчүн ылайыктуу учур келди. Бириккен Улуттар Уюмунун системасы жана өнүгүү боюнча өнөктөштөр конструктивдүү диалогду жана реформаларды колдоого даяр. Кыргыз Республикасы жарандык активдүүлүктүн бекем салтына жана эл аралык экспертизага кайрылуу тажрыйбасына ээ. БУУнун механизмдери, ЕККУнун институттары жана Европа Кеңешинин Венеция комиссиясы менен өз ара аракеттенүүнү улантуу мыйзам чыгаруу демилгелерин эл аралык стандарттарга шайкеш келтирүүнүн практикалык жолун сунуштайт.

Ошондой эле өтө маанилүү болгон нерсе – жарандык коом уюмдары, ЖМКлардын өкүлдөрү, юристтер жана таасирленген коомчулуктар катышкан чыныгы жана инклюзивдүү коомдук консультацияларды жүргүзүү болуп саналат. Бул процесс учурунда алынган кайтарым байланыштар акыркы документтерде эске алынуусу зарыл.

Бүгүнкү иш-чарага катышып жаткан жарандык коом уюмдарынын өкүлдөрүнө үзгүлтүксүз жүргүзүп келе жаткан ишиңиздер үчүн ыраазычылык билдирем жана Бириккен Улуттар Уюму сиздердин ишиңиздерди ажырагыс жана маанилүү деп эсептээрин тастыктайм. Биз сиздер менен бирге турабыз жана сиздердин салымыңызды баалайбыз.

Бул Форум: байланыштыруу, экологиялык туруктуулук жана гүлдөп-өнүгүү Борбордук Азияда жарандык коомдун активдүү катышуусу жана ачык коомдор аркылуу гана камсыздаларын көрсөттү. Жарандык мейкиндикти коргоо менен биз өнүгүү максаттарынан алыс кетпейбиз – тескерисинче, алардын негизин чыңдайбыз.

Көңүл бурганыңыздар үчүн ыраазычылык билдирем жана Форумдун иши ачык-айкын, жемиштүү диалогдо өтүп, өнөктөштүк байланыштарды мындан ары да чыңдоого салым кошооруна ишенем.