БУУнун Кыргыз Республикасындагы Туруктуу координатору Антье Гравенин 2026-жылдагы «Ынтымак жумалыгынын» ачылышындагы сөзү

Дин иштери жана этностор аралык мамилелер боюнча улуттук агенттиктин урматтуу өкүлдөрү,
Урматтуу ректор Эсеналиева,
Урматтуу кесиптештер, урматтуу жаштар жана тынчтыкты курууга салым кошуп жаткан айымдар,
Айымдар жана мырзалар!

«Ынтымак жумалыгы – 2026» иш-чарасынын ачылышында сиздер менен бирге болуу мен үчүн чоң кубаныч.

Бүгүнкү иш-чаранын Эл аралык тынчтык күнүндө башталып жатканы өзгөчө мааниге ээ. Быйыл Бириккен Улуттар Уюму бул күндү «Тынчтыкка инвестиция салалы — ар бир адам үчүн, бардык жерде, күн сайын» деген ураан алдында белгилөөдө.

Бул чакырык бүгүнкү күндө өзгөчө актуалдуу.

Биз эл аралык тынчтыкка жана коопсуздукка олуттуу басым күчөп турган мезгилде жолугуп жатабыз. Дүйнөнүн ар кайсы жерлеринде жаңжалдар көбөйүп, геосаясий ажырымдар тереңдеп, эл аралык укук менен адам укуктарына болгон басым күчөөдө. Ошол эле учурда климаттын өзгөрүшү туруксуздуктун жаңы себептерин жаратууда.

Ушундай учурда быйылкы чакырык бизге негизги бир чындыкты эске салат: тынчтыкты өкмөттөр, дипломаттар же эл аралык уюмдар гана түзбөйт. Тынчтык — ар бирибиздин жоопкерчилигибиз.

Өкмөттөр менен институттар тынчтык үчүн жагымдуу шарттарды түзүүдө өзгөчө жоопкерчиликке ээ. Бул — укуктарды жана мыйзам үстөмдүгүн камсыз кылуу, адамдардын чечим кабыл алуу процесстерине катышуусуна мүмкүнчүлүк түзүү, көйгөйлөргө жана нааразычылыктарга көңүл буруу, ошондой эле пикир келишпестиктерди тынчтык жолу менен чечүүнүн натыйжалуу механизмдерин камсыз кылуу дегенди билдирет.

Бирок акырында тынчтыкты адамдар өздөрү курат жана сактайт — коомчулуктарда, мектептерде, жумуш орундарында, үй-бүлөлөрдө жана коңшулук мамилелерде.

Тынчтык биздин айырмачылыктарга кандай мамиле кыларыбыздан, бири-бирибизге кандай мамиле жасарыбыздан жана тирешүү менен зомбулуктун ордуна диалогду тандай алабызбы же жокпу — мына ушулардан түзүлөт.

Ошондуктан быйылкы «Ынтымак жумалыгынын» «Жергиликтүү коомчулуктарды өнүктүрүүдө жана тынчтыкты курууда жаштар менен аялдардын ролу» деген темасы Эл аралык тынчтык күнүнүн чакырыгы менен өзгөчө үндөшүп турат.

Бул тема «ар бир адам үчүн, бардык жерде, күн сайын» деген принциптин практикалык мааниси кайда ачыларын так көрсөтөт: адамдардын жана коомчулуктардын деңгээлинде, өзгөчө аялдар менен жаштардын тынчтыкты куруудагы жана аны сактоодогу ролунда.

Бул иш төрт маанилүү багытты камтыйт: жоопкерчиликтүү жана натыйжалуу башкаруу; коомдук ынтымак жана тилектештик; гендердик теңчилик жана аялдардын мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүү; ошондой эле жаратылыш ресурстарын башкаруу жана климаттын өзгөрүшүнө ыңгайлашуу.

Аялдар менен жаштар үчүн толук кандуу катышуу жөн гана иш-чараларда же чечим кабыл алынган жерде катышып отуруу менен чектелбеши керек. Бул — өз коомчулугунун жашоосуна жана өз келечегине таасир эткен чечимдерди иштеп чыгууга реалдуу мүмкүнчүлүк алуу дегенди билдирет.

Ал эми жаңжалдарды тынчтык жолу менен чечүү маданияты жаш кезден жана күнүмдүк жашоодон башталышы керек.

Өтө көп балдар жана жаштар күнүмдүк жашоосунда зомбулукка кабылышат. ЮНИСЕФтин маалыматтарына ылайык, Кыргызстандагы балдардын 65 пайызы үй-бүлөдө зомбулук мүнөзүндөгү тарбиялоо ыкмаларына туш болот. Ал эми PISAнын акыркы изилдөөсүнө ылайык, 15 жаштагы өспүрүмдөрдүн 44 пайызы рэкетчиликтин же кордоонун жок дегенде бир түрүнө кабылганын, ал эми 18 пайызы мындай көрүнүшкө айына бир нече жолу же андан да көп туш болорун билдиришкен.

Бул көрсөткүчтөр бизге тынчтык маданияты балдар менен жаштардын айырмачылыктарга кандай мамиле кылууну, пикир келишпестиктерди зомбулуксуз чечүүнү, башкаларды урматтоону үйрөнүшүнөн башталарын эске салат. Ошол эле учурда алар өздөрү да ошондой урмат-сыйды сезиши керек.

Бүгүнкү күндө аялдар менен жаштар коомдук лидерлер, мугалимдер, ишкерлер, уюштуруучулар жана тынчтыкты куруучулар катары бул ишке өз салымдарын кошуп келишет. Аларга демилге көтөрүүгө жана лидерлик кылууга кеңири мүмкүнчүлүк берүү тынчтыкты дагы инклюзивдүү жана туруктуу кылат.

Урматтуу кесиптештер!

Борбордук Азиянын өзү жаңжалдарды тынчтык жолу менен чечүү кандай натыйжа бере аларын көрсөткөн маанилүү мисал болуп саналат.

2025-жылдын март айында кол коюлган тарыхый кыргыз-тажик чек ара келишими чек ара аймактарындагы коомчулуктар көп жылдар бою чыңалууну, бөлүнүүнү жана зомбулукту башынан өткөргөн мезгилден кийин жаңы баракты ачты.

Бул тажрыйба кийинчерээк аймактын чегинен да чыкты. Май айында БУУнун Башкы Ассамблеясы Кыргызстан Тажикстан жана Өзбекстан менен биргеликте демилгелеген чек ара талаштарын тынчтык жолу менен жөнгө салуу жөнүндө резолюцияны добуш берүүсүз кабыл алды.

Анын негизги билдирүүсү ачык: эң татаал жана сезимтал талаш-тартыштар да БУУнун Уставына жана эл аралык укукка ылайык диалог жана сүйлөшүүлөр аркылуу чечилиши мүмкүн жана чечилиши керек.

Бирок мамлекеттер ортосундагы келишим — бул башталышы гана.

Тынчтык адамдар аны күнүмдүк турмушта реалдуу мазмун менен толтурганда гана туруктуу болот: мамилелер калыбына келгенде, чек аралар коомчулуктарды бөлбөстөн кайра байланыштыра баштаганда, адамдар кайрадан кызматташып, соода жүргүзгөндө жана жалпы ресурстарды тынчтык жолу менен биргеликте башкарганда.

Ошондуктан «Ынтымак жумалыгынын» өзү да аймак боюнча кеңейип жатканы мага өзгөчө жагат — Бишкектен Ошко жана Кара-Сууга, андан соң чек ара аркылуу Хожентке чейин.

Бул география чакан болсо да маанилүү түрдө аймактын өзүнүн басып өтүп жаткан жолун чагылдырат: мамлекеттер ортосундагы чек ара маселелерин чечүүдөн адамдар ортосундагы мамилелерди бекемдөөгө карай.

Бул тажрыйба Кыргызстандын 2027–2028-жылдары Бириккен Улуттар Уюмунун Коопсуздук Кеңешиндеги ишине даярданып жаткан мезгилде дагы кеңири мааниге ээ.

Коопсуздук Кеңешине мүчөлүк мүмкүнчүлүк гана эмес, чоң жоопкерчилик да алып келет: БУУнун Уставын жана эл аралык укукту сактоо, жаңжалдардын алдын алууну жана талаштарды тынчтык жолу менен чечүүнү илгерилетүү, ошондой эле геосаясий ажырымдар тереңдеп турган учурда орток чечимдерди табууга көмөк көрсөтүү.

Кыргызстан бул аянтчага тиешелүү жана маанилүү тажрыйба алып келет. Анын ичинде БУУнун Тынчтыкты куруу фонду менен он алты жылдан бери жүргүзүлүп келе жаткан өнөктөштүк бар. Бул кызматташтык коомдук ынтымакты, инклюзивдүү башкарууну, аялдардын жана жаштардын лидерлигин, ошондой эле чек ара аралык ишенимди бекемдөөнү камтыйт.

Урматтуу достор!

Эл аралык тынчтык күнүн белгилеп жатып, «Ынтымак жумалыгы» бул тажрыйбаны мындан ары да өнүктүрүүгө салым кошот деп ишенем — мамлекеттер ортосундагы келишимдерден коомчулуктар ортосундагы тынчтыкка, тынчтык жөнүндөгү умтулуулардан ар бирибиз күн сайын курууга салым кошкон реалдуу тынчтыкка карай.

Дин иштери жана этностор аралык мамилелер боюнча улуттук агенттикке, Тынчтыкты куруу хабына, «Ала-Тоо» эл аралык университетине, коңшу өлкөлөрдөн келген өнөктөштөрүбүзгө, Бириккен Улуттар Уюмунун үй-бүлөсүнө жана быйылкы «Ынтымак жумалыгын» өткөрүүгө салым кошкон бардык тараптарга терең ыраазычылык билдирем.

Сиздерге ачык, мазмундуу жана жемиштүү талкууларды каалайм.

Рахмат.