Кыргызстанда фермерлер топурактын түшүмдүүлүгүн жогорулатуу үчүн жашыл жер семирткичтерди колдонууну өздөштүрүп жатышат

Ош облусу – Ош облусунун Кара-Суу районунун Кызыл-Сарай айылында климатка багытталган айыл чарба ыкмаларын киргизүүгө арналган талаа күнү өттү. Иш-чаранын катышуучуларына жердин түшүмдүүлүгүн сактоонун, сууну туура пайдалануунун жана жашыл жер семирткичтерди колдонууну камтыган айыл чарба өсүмдүктөрүнүн түшүмдүүлүгүн жогорулатуунун практикалык ыкмалары көрсөтүлдү.

Иш-чара Бириккен Улуттардын Азык-түлүк жана айыл чарба уюмунун (ФАО) климатка ылайыкташтырылган айыл чарба демилгесинин алкагында уюштурулду. Фергана өрөөнүндө эки жылдык аймактык долбоор ишке ашырылууда, ал Түштүк-Түштүк кызматташтыгы жана үч тараптуу кызматташтыктын алкагында, Россия Федерациясынын Түштүк-Түштүк кызматташтык башкармалыгы аркылуу каржылоосу менен ишке ашырылууда. Долбоор Кыргызстандан тышкары Тажикстанды жана Өзбекстанды да камтыйт.

Долбоордун алкагында фермерлердин потенциалын бекемдөө, айыл чарба инновацияларын жана фермерлердин талаа мектептеринин системасын киргизүү боюнча иштер жүргүзүлүүдө. Мындай ыкма айыл чарба өндүрүүчүлөрүнө талаа шартында жаңы ыкмаларды үйрөнүүгө, алынган натыйжаларды салыштырууга жана технологияларды өздөрүнүн чарбаларынын өзгөчөлүктөрүнө ылайыкташтырууга мүмкүндүк берет.

Жашыл жер семирткичтер топурактын ден соолугу үчүн

Сидераттарга талаа күнүндө өзгөчө көңүл бурулду. Бул өсүмдүктөр түшүм алуу үчүн гана эмес, кийинчерээк чабылып, жашыл массасын табигый органикалык жер семирткич катары колдонуу үчүн өстүрүлөт.

Катышуучуларга бул процес мисал катары горчица жана фацелия менен көрсөтүлдү. Бул өсүмдүктөр кыска өсүү мезгилинин эсебинен өсүмдүк массасын тез түзүп, топурактын бетин ашыкча ысып кетүүдөн, шамалдан жана суудан эрозиядан коргойт. Алардын тамыр системасы топурактын үстүнкү катмарын жумшартып, суу жана абанын жакшы сиңишине өбөлгө түзөт, ошондой эле азык заттарды кармап турууга жардам берет.

Чөптү чапкандан кийин, өсүмдүк массасын жерге терең эмес кылып көмүп койсо болот же үстүнө мульча катары калтырса болот. Ал чириген сайын, ал органикалык заттын жана топурак микроорганизмдери үчүн азыктын булагы болуп калат. Бул топурактын түзүмүн жакшыртууга, анын ным кармап туруу жөндөмүн жогорулатууга жана акырындык менен түшүмдүүлүгүн калыбына келтирүүгө өбөлгө түзөт.

Горчица, башка май өсүмдүктөрү сыяктуу эле, тез өсүүгө жана отоо чөптөрдүн өнүгүшүн чектеп, тыгыз өсүмдүк жабуусун түзүүгө жөндөмдүүлүгү менен айырмаланат. Ошону менен бирге горчица капусталар тукумуна кирет, ошондуктан аны капуста, редис жана башка туугандуу өсүмдүктөрдүн алдына түздөн-түз айдоо циклына киргизүү сунушталбайт.

Фацелия көпчүлүк негизги жашылча өсүмдүктөрүнүн үй-бүлөсүнө кирбейт, ошондуктан аны айдоо аянтында ийкемдүү колдонууга болот. Ал жашыл массаны тез эле көбөйтөт, отоо чөптөрдү басат жана аарыларды, башка пайдалуу курт-кумурскаларды өзүнө тартат. Жакшы натыйжага жетүү үчүн, сидераттарды, адатта, гүлдөөнүн башында, бышкан уруктары пайда боло электе чаап алуу сунушталат.

Топуракка жашыл жер семирткичтерди колдонуунун натыйжасы, топуракка кирген жаңы органикалык заттардын көлөмү боюнча, гектарына 20–30 тонна кык салгандай эле болот.

Ошол эле учурда адистер сидераттарды салттуу минералдык жер семирткичтерге толук жана универсалдуу алмаштыруучу катары кароого болбой турганын баса белгилешет. Биомассанын чыныгы көлөмү жана топуракка кайтарылган азык заттардын саны өсүмдүктүн түрүнө, себилген тыгыздыгына, нымдуулуктун камсыз болушуна, чабылган убактысына жана топуракка аралаштыруу ыкмасына жараша болот. Ошондуктан, технологияны конкреттүү чарбанын топурак-климаттык шарттарына ылайыкташтыруу жана агрономдордун сунуштарын эске алуу менен колдонуу зарыл.

Фермерлер үчүн практикалык натыйжалар

Айыл чарба өндүрүүчүлөрү талаа күнүн алкагында климатка багытталган айыл чарбасынын башка элементтери менен да таанышышты. Аларга сугатты жакшыртып башкаруу, нымдуулукту сактоо, органикалык заттарды колдонуу, туруктуу өсүмдүктөрдү тандоо, айдоо аянтын алмаштырып туруу жана өсүмдүктөрдүн абалын такай байкоо кирет.

Мындагы ыкмалардын комплексин колдонуу демонстрациялык аянтчаларда катышкан фермерлерге салттуу чарба жүргүзүү ыкмаларына салыштырмалуу түшүмдүүлүктү 30 пайыздан ашык көбөйтүүгө мүмкүндүк берди. Ошол эле учурда жаңы ыкмалар сууну жана жер семирткичтерди натыйжалуу пайдаланууга, топурактын абалын жакшыртууга жана кургакчылык жана башка климаттык факторлорго байланыштуу өндүрүштүк тобокелдиктерди азайтууга жардам берет.

37 жаштагы помидор өстүргөн фермер Акыл Насир уулу үчүн долбоорго катышуу өз чарбасында сунушталган ыкмаларды түздөн-түз сыноо мүмкүнчүлүгү болду.

“Помидор өстүрүү үчүн топурактын абалына дайыма көңүл буруу керек. Дала мектебинен окугандан кийин, сугаргандан кийин топурактагы нымдуулукту сактап калууга жардам берген ыкмаларды колдоно баштадым. Биринчи эле сезондо помидордун түшүмү үчтөн бирден ашык өстү. Эми мен ашыкча чыгымдарсыз жакшы натыйжа алууга болоорун көрүп турам,” – деди фермер.

Айыл чарба мектептеринин системасын кеңейтүү

Кыргызстанда БУУнун Азык-түлүк жана айыл чарба уюмунун (ФАО) долбоорунун алкагында үч демонстрациялык аянт түзүлүп, үч пилоттук райондо алты фермерлердин талаа мектеби өткөрүлдү. 94 айыл чарба өндүрүүчүсү, анын ичинде 50 аял окуудан өтүштү.

Фермерлердин талаа мектептери практикалык окутууга жана жыйынтыктарды биргелешип талдоо жүргүзүүгө негизделген. Айыл чарба мезгилинде катышуучулар өсүмдүктөрдүн өнүгүшүн байкап, топурактын абалын баалап, ар кандай айыл чарба ыкмаларын салыштырып, талаадагы кырдаалга жараша чечим кабыл алышат.

Фергана өрөөнү үчүн жашыл жер семирткичтерди жана башка билимге негизделген чечимдерди жайылтуу өзгөчө маанилүү, анткени ал жакта айыл чарбасы суунун жетишсиздиги, жердин деградациясы, температуранын жогорулашы жана жаан-чачындын режиминин өзгөрүшү сыяктуу көйгөйлөргө туш болууда. Жеткиликтүү климатка туруктуу технологияларды жайылтуу айыл жамааттарына жаңы шарттарга ыңгайлашууга, жаратылыш ресурстарын сактоого жана туруктуу түрдө азык-түлүк өндүрүүгө жардам берет.