Кыргызстанда климатка туруктуу жана адамга багытталган саламаттык сактоо системасын өнүктүрүү

Кыргыз Республикасынын Саламаттык сактоо министрлигине караштуу Коомдук саламаттык сактоо улуттук институтунун башкы илимий кызматкери, профессор Айнаш Шаршенова Бириккен Улуттар Уюму менен кызматташуу коомдук саламаттык сактоо саясатын, климаттык туруктуулукту жана институционалдык өнүгүүнү кандайча колдоп келгендиги тууралуу өз көз карашы менен бөлүштү.

Илимий изилдөө, коомдук саламаттык сактоо жана медициналык билим берүү тармагындагы тажрыйбасына таянып, профессор Шаршенова саламаттык сактоону өзүнчө турган сектор катары эмес, климаттын өзгөрүшү, айлана-чөйрөнүн абалы, билим берүү, маалыматтар жана мамлекеттик институттардын потенциалы менен тыгыз байланышкан тармак катары кароо маанилүү экенин белгиледи.

Саламаттык сактоо маселелерин климаттык саясатка интеграциялоо

Мындай мамиле барган сайын айкын көрүнүп жаткан багыттардын бири — улуттук климаттык пландаштыруу.

Бириккен Улуттар Уюмунун колдоосу менен ден соолук маселелери негизги улуттук климаттык процесстерге, анын ичинде Улуттук адаптация планына жана Кыргызстандын жаңыртылган климаттык милдеттенмелерине киргизилди. Бул климаттын өзгөрүшүнүн адамдардын ден соолугуна тийгизген таасирин экологиялык, социалдык жана экономикалык тобокелдиктер менен катар эске алууга жардам берет.

Ушундай эле байланыш улуттук саламаттык сактоо саясатында да чагылдырылган. Климатка жана айлана-чөйрөгө байланыштуу ден соолук маселелери «Дени сак адам — өнүккөн өлкө» программасына интеграцияланып, калктын ден соолугу медициналык кызматтардын жеткиликтүүлүгүнө гана эмес, адамдар жашаган шарттарга да көз каранды экенин бекемдейт.

Профессор Шаршенованын айтымында, бул өзгөчө маанилүү, анткени климатка байланыштуу ден соолук көйгөйлөрү көп учурда бир эле мекеменин ыйгарым укуктарынын чегинен чыгып кетет. Аларды чечүү үчүн саламаттык сактоо органдары айлана-чөйрө, өзгөчө кырдаалдарды башкаруу, айыл чарба, билим берүү жана жергиликтүү өнүгүү сыяктуу тармактардагы адистер менен тыгыз иштешүүсү зарыл.

БУУнун колдоосу менен өткөрүлгөн окутуулар жана билим алмашуу иш-чаралары мындай кызматташууга шарт түздү. Саламаттык сактоо адистерин жана башка секторлордун өкүлдөрүн бириктирүү менен бул демилгелер техникалык билимди бекемдеп, ошол эле учурда коомдук саламаттыкка байланыштуу татаал тобокелдиктерге кыйла координацияланган мамилени өнүктүрүүгө көмөк көрсөтөт.

Саламаттык сактоо потенциалын борбордук деңгээлден тышкары күчөтүү

Профессор Шаршенова келечектеги кызматташууда борбордук мекемелерден тышкары деңгээлдердеги потенциалды чыңдоого көбүрөөк көңүл буруу керектигин баса белгиледи.

Кыргызстандын тоолуу географиясы жана калктын кеңири аймактарга чачырап жайгашуусу эксперттик билимге, окутууга жана кызматтарга жеткиликтүүлүк борбордо, облустук борборлордо жана алыскы аймактарда кыйла айырмаланышы мүмкүн экенин билдирет. Ошондуктан туруктуу саламаттык сактоо системасын түзүү облустук, райондук жана жергиликтүү деңгээлдердеги медициналык кызматкерлерге жана мекемелерге үзгүлтүксүз инвестиция салууну талап кылат.

Үзгүлтүксүз кесиптик өнүгүү маанилүү артыкчылык бойдон калууда. Дарыгерлерге, коомдук саламаттык сактоо адистерине жана башка саламаттык сактоо кызматкерлерине ден соолукка байланыштуу тобокелдиктер өзгөргөн сайын өз билимдерин жана көндүмдөрүн дайыма жаңыртып турууга мүмкүнчүлүк керек.

Ошол эле учурда кесиптик даярдык гана жетишсиз. Профессор Шаршенова калк менен түздөн-түз иштөөнүн маанисин белгилеп, адамдар ден соолукка байланыштуу тобокелдиктер тууралуу түшүнүктүү жана практикалык маалымат алып, көйгөйлөр олуттуу боло электе алдын алуучу чараларды көрө алышы керектигин айтты.

Кесиптик потенциалды күчөтүү менен калктын маалымдуулугун жогорулатуунун айкалышы саламаттык сактоо системасын ыкчамыраак жана адамдардын муктаждыктарына жакыныраак кылууга жардам бере алат.

Жаңы жана татаал ден соолук тобокелдиктерине даярдыкты күчөтүү

Профессор Шаршенова белгилеген дагы бир артыкчылык — коомдук саламаттык сактоо чөйрөсүндөгү өзгөчө кырдаалдарга даярдыкты күчөтүү.

Ал практикалык машыгуулардын, симуляциялардын жана сценарийлерге негизделген окутуулардын маанилүүлүгүн белгиледи. Мындай ыкмалар мекемелерге жана саламаттык сактоо кызматкерлерине эпидемияларга, өзгөчө кырдаалдарга жана башка ден соолук коркунучтарына алар орун ала электе эле кандай жооп кайтарарын сыноого мүмкүнчүлүк берет.

Мындай даярдык жугуштуу ооруларга гана тиешелүү эмес. Ал жугуштуу эмес оорулардын өсүп жаткан оорчулугун, ошондой эле экологиялык жана климаттык басымдардын ден соолукка тийгизген кеңири таасирин да камтыйт.

Алдын алууну, тобокелдиктерди баалоону жана эрте аракеттенүүнү саламаттык сактоонун күнүмдүк пландаштыруу процессине системалуу түрдө киргизүү мекемелерге коркунучтарды эртерээк аныктоого жана аларга натыйжалуураак жооп кайтарууга жардам берет.

Маалыматтарды жана санариптик инструменттерди натыйжалуу пайдалануу

Санариптик трансформация саламаттык сактоо тармагынын тобокелдиктерди алдын ала аныктоо жана аларга жооп кайтаруу мүмкүнчүлүгүн да күчөтө алат.

Профессор Шаршенова заманбап маалыматтык системалар саламаттык сактоо, айлана-чөйрө жана башка тиешелүү тармактардагы маалыматтарды чогултууну, бөлүшүүнү жана талдоону жакшыртууга чоң мүмкүнчүлүк берерин белгиледи.

Ар түрдүү маалымат булактарынын ортосундагы байланышты жакшыртуу чечим кабыл алуучуларга жаңы тенденциялар тууралуу кыйла толук маалымат берип, тобокелдиктерди так баалоого жана жаңы көйгөйлөр жаралганда аларга тезирээк жооп кайтарууга жардам бере алат.

Өркүндөтүлгөн санариптик системалар тиешелүү маалыматты жеткиликтүүрөөк жана колдонууга ыңгайлуу кылуу аркылуу секторлор аралык кызматташууну да күчөтө алат.

Кызматташтыктын кийинки этабын аныктоого салым кошуу

Профессор Шаршенованын ой-пикирлери келечектеги кызматташуу үчүн маанилүү бойдон кала турган бир катар багыттарды белгилейт: саламаттык сактоо маселелерин климаттык саясатка интеграциялоо, бардык деңгээлдерде кесиптик потенциалды чыңдоо, даярдыкты жакшыртуу, коомчулуктар менен иштөөнү кеңейтүү жана маалыматтар менен санариптик инструменттерди натыйжалуу пайдалануу.

Анын пикирлери 2023–2027-жылдарга карата UNSDCFти баалоо үчүн да маанилүү далилдерди берет. Баалоо БУУ менен кызматташуу кайсы багыттарда кошумча баалуулук жаратканын, кайсы тармактарда кошумча колдоо зарыл экенин жана өзгөрүп жаткан улуттук артыкчылыктарга жараша ыкмаларды кантип ылайыкташтырууга болорун талдоого мүмкүнчүлүк берет.

Бул сабактар Кыргыз Республикасы менен Бириккен Улуттар Уюмунун кийинки Кызматташтык алкагын жана келечектеги өнөктөштүгүн иштеп чыгууга жардам берип, климаттык жана башка тобокелдиктерге кыйла туруктуу, секторлор аралык байланышы күчтүү жана учурдагы да, жаңыдан пайда болгон да коркунучтарга жооп берүүгө жакшыраак даярдалган саламаттык сактоо системасын түзүүгө багыт бере алат.