Ош облусу – Ош облусунун Кара-Суу районунун Кызыл-Сарай айылында климатка багытталган айыл чарба ыкмаларын киргизүүгө арналган талаа күнү өттү. Иш-чаранын катышуучуларына жердин түшүмдүүлүгүн сактоонун, сууну туура пайдалануунун жана жашыл жер семирткичтерди колдонууну камтыган айыл чарба өсүмдүктөрүнүн түшүмдүүлүгүн жогорулатуунун практикалык ыкмалары көрсөтүлдү.Иш-чара Бириккен Улуттардын Азык-түлүк жана айыл чарба уюмунун (ФАО) климатка ылайыкташтырылган айыл чарба демилгесинин алкагында уюштурулду. Фергана өрөөнүндө эки жылдык аймактык долбоор ишке ашырылууда, ал Түштүк-Түштүк кызматташтыгы жана үч тараптуу кызматташтыктын алкагында, Россия Федерациясынын Түштүк-Түштүк кызматташтык башкармалыгы аркылуу каржылоосу менен ишке ашырылууда. Долбоор Кыргызстандан тышкары Тажикстанды жана Өзбекстанды да камтыйт.Долбоордун алкагында фермерлердин потенциалын бекемдөө, айыл чарба инновацияларын жана фермерлердин талаа мектептеринин системасын киргизүү боюнча иштер жүргүзүлүүдө. Мындай ыкма айыл чарба өндүрүүчүлөрүнө талаа шартында жаңы ыкмаларды үйрөнүүгө, алынган натыйжаларды салыштырууга жана технологияларды өздөрүнүн чарбаларынын өзгөчөлүктөрүнө ылайыкташтырууга мүмкүндүк берет.Жашыл жер семирткичтер топурактын ден соолугу үчүнСидераттарга талаа күнүндө өзгөчө көңүл бурулду. Бул өсүмдүктөр түшүм алуу үчүн гана эмес, кийинчерээк чабылып, жашыл массасын табигый органикалык жер семирткич катары колдонуу үчүн өстүрүлөт.Катышуучуларга бул процес мисал катары горчица жана фацелия менен көрсөтүлдү. Бул өсүмдүктөр кыска өсүү мезгилинин эсебинен өсүмдүк массасын тез түзүп, топурактын бетин ашыкча ысып кетүүдөн, шамалдан жана суудан эрозиядан коргойт. Алардын тамыр системасы топурактын үстүнкү катмарын жумшартып, суу жана абанын жакшы сиңишине өбөлгө түзөт, ошондой эле азык заттарды кармап турууга жардам берет.Чөптү чапкандан кийин, өсүмдүк массасын жерге терең эмес кылып көмүп койсо болот же үстүнө мульча катары калтырса болот. Ал чириген сайын, ал органикалык заттын жана топурак микроорганизмдери үчүн азыктын булагы болуп калат. Бул топурактын түзүмүн жакшыртууга, анын ным кармап туруу жөндөмүн жогорулатууга жана акырындык менен түшүмдүүлүгүн калыбына келтирүүгө өбөлгө түзөт.Горчица, башка май өсүмдүктөрү сыяктуу эле, тез өсүүгө жана отоо чөптөрдүн өнүгүшүн чектеп, тыгыз өсүмдүк жабуусун түзүүгө жөндөмдүүлүгү менен айырмаланат. Ошону менен бирге горчица капусталар тукумуна кирет, ошондуктан аны капуста, редис жана башка туугандуу өсүмдүктөрдүн алдына түздөн-түз айдоо циклына киргизүү сунушталбайт.Фацелия көпчүлүк негизги жашылча өсүмдүктөрүнүн үй-бүлөсүнө кирбейт, ошондуктан аны айдоо аянтында ийкемдүү колдонууга болот. Ал жашыл массаны тез эле көбөйтөт, отоо чөптөрдү басат жана аарыларды, башка пайдалуу курт-кумурскаларды өзүнө тартат. Жакшы натыйжага жетүү үчүн, сидераттарды, адатта, гүлдөөнүн башында, бышкан уруктары пайда боло электе чаап алуу сунушталат.Топуракка жашыл жер семирткичтерди колдонуунун натыйжасы, топуракка кирген жаңы органикалык заттардын көлөмү боюнча, гектарына 20–30 тонна кык салгандай эле болот.Ошол эле учурда адистер сидераттарды салттуу минералдык жер семирткичтерге толук жана универсалдуу алмаштыруучу катары кароого болбой турганын баса белгилешет. Биомассанын чыныгы көлөмү жана топуракка кайтарылган азык заттардын саны өсүмдүктүн түрүнө, себилген тыгыздыгына, нымдуулуктун камсыз болушуна, чабылган убактысына жана топуракка аралаштыруу ыкмасына жараша болот. Ошондуктан, технологияны конкреттүү чарбанын топурак-климаттык шарттарына ылайыкташтыруу жана агрономдордун сунуштарын эске алуу менен колдонуу зарыл.Фермерлер үчүн практикалык натыйжаларАйыл чарба өндүрүүчүлөрү талаа күнүн алкагында климатка багытталган айыл чарбасынын башка элементтери менен да таанышышты. Аларга сугатты жакшыртып башкаруу, нымдуулукту сактоо, органикалык заттарды колдонуу, туруктуу өсүмдүктөрдү тандоо, айдоо аянтын алмаштырып туруу жана өсүмдүктөрдүн абалын такай байкоо кирет.Мындагы ыкмалардын комплексин колдонуу демонстрациялык аянтчаларда катышкан фермерлерге салттуу чарба жүргүзүү ыкмаларына салыштырмалуу түшүмдүүлүктү 30 пайыздан ашык көбөйтүүгө мүмкүндүк берди. Ошол эле учурда жаңы ыкмалар сууну жана жер семирткичтерди натыйжалуу пайдаланууга, топурактын абалын жакшыртууга жана кургакчылык жана башка климаттык факторлорго байланыштуу өндүрүштүк тобокелдиктерди азайтууга жардам берет.37 жаштагы помидор өстүргөн фермер Акыл Насир уулу үчүн долбоорго катышуу өз чарбасында сунушталган ыкмаларды түздөн-түз сыноо мүмкүнчүлүгү болду. “Помидор өстүрүү үчүн топурактын абалына дайыма көңүл буруу керек. Дала мектебинен окугандан кийин, сугаргандан кийин топурактагы нымдуулукту сактап калууга жардам берген ыкмаларды колдоно баштадым. Биринчи эле сезондо помидордун түшүмү үчтөн бирден ашык өстү. Эми мен ашыкча чыгымдарсыз жакшы натыйжа алууга болоорун көрүп турам,” – деди фермер.Айыл чарба мектептеринин системасын кеңейтүүКыргызстанда БУУнун Азык-түлүк жана айыл чарба уюмунун (ФАО) долбоорунун алкагында үч демонстрациялык аянт түзүлүп, үч пилоттук райондо алты фермерлердин талаа мектеби өткөрүлдү. 94 айыл чарба өндүрүүчүсү, анын ичинде 50 аял окуудан өтүштү.Фермерлердин талаа мектептери практикалык окутууга жана жыйынтыктарды биргелешип талдоо жүргүзүүгө негизделген. Айыл чарба мезгилинде катышуучулар өсүмдүктөрдүн өнүгүшүн байкап, топурактын абалын баалап, ар кандай айыл чарба ыкмаларын салыштырып, талаадагы кырдаалга жараша чечим кабыл алышат. Фергана өрөөнү үчүн жашыл жер семирткичтерди жана башка билимге негизделген чечимдерди жайылтуу өзгөчө маанилүү, анткени ал жакта айыл чарбасы суунун жетишсиздиги, жердин деградациясы, температуранын жогорулашы жана жаан-чачындын режиминин өзгөрүшү сыяктуу көйгөйлөргө туш болууда. Жеткиликтүү климатка туруктуу технологияларды жайылтуу айыл жамааттарына жаңы шарттарга ыңгайлашууга, жаратылыш ресурстарын сактоого жана туруктуу түрдө азык-түлүк өндүрүүгө жардам берет.

Кыргызстандын элин Эгемендүүлүк күнү менен куттуктагым келет. Ошол эле учурда бүгүнкү күндө Кыргызстан Бириккен Улуттар Уюмунун ишмердүүлүгүндө жана эл аралык коомчулуктун жашоосунда абдан маанилүү роль ойной турганын белгилегим келет. Кыргызстан Бириккен Улуттар Уюмунун Коопсуздук Кеңешине мүчө болуп шайланды жана глобалдык өнүгүүнүн, ошондой эле тынчтыкты, коопсуздукту жана өнүгүүнү камсыз кылуу боюнча дүйнөлүк аракеттердин чордонунда болот. Бул өлкөдө байкалып жаткан өзгөчө экономикалык өсүшкө да шайкеш келет. Кыргызстандын элин чын жүрөктөн куттуктайм. Эгемендүүлүк күнүңүздөр кут болсун!

 2026-жылдын май айында Министрлер Кабинетинин Төрагасы жана БУУнун Туруктуу координатору тең төрагалык кылган Стратегиялык координациялык комитеттин алкагында Министрлер Кабинети менен БУУ жаңы Алкактык программаны иштеп чыгуу боюнча жол картасын биргелешип жактырышты. Бул комитет эки тараптын кызматташтыгына стратегиялык багыт берүүчү жана аны координациялоочу негизги платформа болуп саналат.Алынган сабактарга таянуу Келечекке багыт алардан мурда, бул процесстин алкагында буга чейинки тажрыйбага талдоо жүргүзүлөт. Учурда 2023–2027-жылдарга карата Кызматташтык боюнча алкактык программага көз карандысыз баалоо жүргүзүлүп, кайсы багыттар натыйжалуу болгондугу, кандай кыйынчылыктар жаралгандыгы жана алардын себептери аныкталууда. Алынган сабактар кийинки Алкактык программаны иштеп чыгууда эске алынып, анын натыйжалуулугун арттырууга өбөлгө түзөт.Далилдүү маалыматтар базасын түзүү Процесстин өзөгүн Өлкөлүк талдоо түзөт — бул Кыргызстандын бүгүнкү абалын аныктоо үчүн маалыматтарга, изилдөөлөргө жана аналитикалык материалдарга негизделген биргелешкен баалоо. Ошол эле учурда бул консультациялык процесс болуп саналат: ал өлкөнүн өнүгүү контексти, жаңы тенденциялар жана артыкчылыктар боюнча жалпы түшүнүктү калыптандыруу үчүн БУУ тутумундагы, өнүктүрүү боюнча өнөктөштөрдүн жана кызыкдар тараптардын кеңири чөйрөсүнүн көз караштарын жана эксперттик тажрыйбасын бириктирет.Кеңири чөйрөнүн пикирлерин угуу Консультациялардын алкагында кызыкдар тараптардын кеңири чөйрөсүнүн, анын ичинде республикалык жана жергиликтүү мамлекеттик органдардын, жарандык коом уюмдарынын, өнүктүрүү боюнча өнөктөштөрдүн, эл аралык каржы институттарынын, жеке сектордун, академиялык чөйрөнүн, жаштардын, аялдардын жана укук коргоо уюмдарынын, майыптыгы бар адамдардын, жергиликтүү коомчулуктардын өкүлдөрүнүн, ошондой эле көңүл сыртында калуу коркунучуна дуушар болгон топтордун көз караштары эске алынат. Бул аныкталган артыкчылыктардын өлкөнүн жана анын элинин муктаждыктары менен умтулууларын чагылдырышына өбөлгө түзөт.Далилдүү маалыматтардан артыкчылыктарга карайДалилдүү маалыматтар, консультациялардын жыйынтыктары жана келечекке багытталган талдоо биргелешкен стратегиялык артыкчылыктарды аныктоо процессинде бириктирилет. Анын алкагында Министрлер Кабинети менен БУУ Кыргызстандын инклюзивдүү социалдык-экономикалык өнүгүүсүн илгерилетүүнүн, Туруктуу өнүктүрүү максаттарына жетишүүнү тездетүүнүн жана адамдардын жашоо сапатын жакшыртуунун жолдорун аныкташат.Алдыда эмне күтүлөтАндан соң биргелешкен артыкчылыктарды конкреттүү натыйжаларды жана аларды баалоо тутумун камтыган Кызматташтык боюнча алкактык программага айландыруу иши башталат. Бул программа биргелешкен аракеттерге багыт берип, отчеттуулукту бекемдөөгө өбөлгө түзөт.БУУнун Туруктуу өнүктүрүү жаатындагы кызматташтык боюнча жаңы алкактык программасын 2027-жылдын ортосуна чейин аяктоо пландалууда. Ал Кыргызстан менен Бириккен Улуттар Уюмунун отуз жылдык өнөктөштүгүнө таянып, кызматташтыктын жаңы этабына негиз түзөт. Процесстин ар бир кадамы бул өнөктөштүктүн далилдүү маалыматтарга жана келечекти көрө билүүгө негизделишин, ошондой эле ал кызмат кылууга багытталган адамдардын артыкчылыктарын эске алышын камсыздоого багытталган.
 

Ал арада дени сак жайыттар - малды тоют менен камсыз кылуу жана айыл жергесиндеги калктын жашоо каражаттарын колдоо үчүн гана эмес, биологиялык ар түрдүүлүктү сактоо, суу ресурстарын коргоо жана көмүртекти сиңирүүдө да маанилүү роль ойнойт. Ошондуктан жайыттарды туруктуу башкаруу адам жана айлана-чөйрө үчүн өтө маанилүү. 2026-жыл- Жайыттардын жана жайыт малчыларынын эл аралык жылы алкагында Кыргызстанда Жаш жайытчылардын региондор аралык жайкы мектеби өткөрүлдү. Ага Азия жана Африка өлкөлөрүнөн келген жаш жайтчы жана жайыт пайдалануучу лидерлер катышып, билим жана тажрыйба алмашып, лидерлик көндүмдөрүн өнүктүрүп, жайыттарды туруктуу башкарууну илгерилетүүгө багытталган иш-чараларга катышышты.Бир жумага созулган программа 12–18-июль күндөрү Бишкек шаарында, Суусамыр өрөөнүндө, Соң-Көлдө жана Ысык-Көлдө өттү. Иш-чара Бириккен Улуттар Уюмунун Азык-түлүк жана айыл чарба уюму (ФАО), Эл аралык Жер Коалициясы (ILC), Кыргызстандын Улуттук Жер Коалициясы (NLC) жана Кыргыз токой жана жер пайдалануучулар ассоциациясы (KAFLU) менен биргеликте уюштурду.Дүйнөнүн ар кайсы өлкөлөрүнөн келген жаш жайытчылар Жайкы мектепке Индия, Индонезия, Кения, Сомали, Шри-Ланка, Германия жана башка өлкөлөрдөн келген, ошондой эле Кыргызстандын жаш өкүлдөрүн кошкондо 50дөн ашуун жаш жайытчылар катышты.Мектептин өзгөчө маанилүү катышуучулары- ФАОнун Жашыл климаттык фонд (GCF) тарабынан каржыланган “Кыргыз Республикасындагы токойлорго жана жайыттарга климаттык инвестициялар аркылуу көмүртектин секвестрациясы (CS-FOR)” долбоорунун төрт пилоттук району – Ак-Талаа, Сузак, Тогуз-Торо жана Өзгөн райондорунан келген Жаратылышты башкаруу жамааттык топторунун (ОГУЛ) сегиз жаш мүчөсү болду.Конкурстук тандоонун негизинде тандалып алынган бул жаштар туруктуу жайыт башкарууга, мониторинг жүргүзүүгө жана ландшафттарды калыбына келтирүүгө активдүү катышкан жергиликтүү жамааттардын өкүлдөрү болуп саналат.Апта бою алар билимдерин тереңдетип, лидерлик жөндөмдөрүн өнүктүрүштү, ошондой эле ар түрдүү өлкөлөрдөн келген катышуучулар менен практикалык тажрыйба алмашышты. Жайыттарды башкаруу, климаттын өзгөрүүсүнө ыңгайлашуу жана жаратылыш ресурстарын жергиликтүү деңгээлде башкаруу боюнча инновациялык ыкмалар боюнча практикалык воркшопторду өтүштү.“Дени сак жайыттар биологиялык ар түрдүүлүктү сактоо, азык-түлүк коопсуздугун камсыз кылуу, климаттын өзгөрүүсүнө туруктуулукту жогорулатуу жана айыл калкынын жашоо каражаттарын колдоо үчүн абдан маанилүү. Ошондуктан жаш жайытчылардын дараметин күчөтүү – жер ресурстарын туруктуу башкаруунун келечегине салынган эң маанилүү инвестициялардын бири”, – деди Кыргыз Республикасындагы ФАО өкүлү Олег Гучгельдыев.Салттуу билимдерди санариптик инструменттер менен айкалыштырууЖайкы мектеп теориялык окутууларды талаа практикалары менен айкалыштырды. ФАО тарабынан уюштурулган талаа программасынын алкагында катышуучулар, Кыргызстандын Нарын облусунда деңиз деңгээлинен 3016 метр бийиктикте жайгашкан бийик тоолуу Соң-Көлдүн айланасындагы жайыт пайдалануучу жамааттарга барышты.Соң-Көл кеңири альптик жайыттар менен курчалган. Бул аймак биологиялык ар түрдүүлүктү сактоодо маанилүү роль ойнойт жана жергиликтүү калкты мал жаюу үчүн зарыл болгон негизги ресурстар менен камсыз кылат. Экологиялык маанисинен тышкары, Соң-Көл жана анын айланасындагы жайыттар Кыргызстандын көчмөн маданиятынын ажырагыс бөлүгү болуп саналат.Ар жылы жай мезгилинде жайыт пайдалануучулар көлдүн жээгине салттуу боз үйлөрүн тигип, муундан-муунга өтүп келген көчмөн мал чарбачылыгынын салттарын улантып келишет. Бул салттуу жашоо образы кылымдар бою аймактагы коомдордун маданиятын жана күнүмдүк турмушун калыптандырып келген.Жергиликтүү жайыт малчылары жана жайыт пайдалануучулары менен түздөн-түз баарлашуу аркылуу катышуучулар жайыттарды башкаруунун салттуу ыкмалары менен таанышып, жайыт мал чарбачылыгына байланыштуу социалдык-экономикалык шарттар жөнүндө терең түшүнүк ала алышты. Ошондой эле жамааттардын деңгээлинде жайыттарды туруктуу башкаруу ыкмаларын жайылтуу боюнча жүргүзүлүп жаткан иштер тууралуу маалымат алышты.“Климаттын өзгөрүшү жайыттарга жана аларга көз каранды болгон адамдардын жашоосуна таасирин тийгизип жатат. Ар түрдүү аймактардан келген жаш жайытчылар, окумуштуулар жана жергиликтүү жамааттар бири-биринен үйрөнүп, жалпы билимдерин практикалык чечимдерге айландырып жатканы мени кубандырат”, – деди Танзаниядан келген 26 жаштагы климат изилдөөчү Мелау Макко.Талаа программасынын алкагында Жаратылышты башкаруу жамааттык топторунун мүчөлөрү жайыттарды мониторинг жүргүзүүнүн салттуу ыкмалары боюнча практикалык семинар өткөрүштү.Катышуучулар жергиликтүү жамааттар жайыттардын абалын баалоо үчүн колдонгон жөнөкөй, бирок натыйжалуу мониторинг ыкмалары менен таанышты. Алардын ичинде өлчөөчүленталарды колдонуу, өсүмдүк биомассасын аныктоо үчүн чөптөрдү кесүүчү кайчыларды пайдалануу, ошондой эле өсүмдүктөрдүн жаңы жана кургатылган абалындагы салмагын өлчөө үчүн таразаларды колдонуу сыяктуу ыкмалар көрсөтүлдү.Ошондой эле катышуучулар талаа маалыматтарын чогултуу, аларды каттоо жана жайыттардын учурдагы абалын, географиялык маалыматтарды техникалык каражаттардын жардамы менен документтештирүү, жана сүрөткө тартуу сыяктуу практикалык көнүгүүлөрдү аткарышты.Талаа окутууларынын жүрүшүндө, ФАОнун Open Foris демилгеси алкагындагы токойлорду жана жайыттарды туруктуу башкаруунун санарип инструменттери - Arena жана Arena Mobile тиркемелери жана долбоор алкагында Ветеринардык кызматтын жайытчыларына тапшырылган жайыттарга мониторинг жүргүзүүнүн мобилдик лабараториясынын көп спектрлүү дронун практика жүзүндө колдонуу көрсөтулдү.Бул практикалык окутуулар катышуучуларга жергиликтүү салттуу билимдер жана талаадагы байкоолор, санариптик мониторинг технологияларын толуктап, жайыттарды туруктуу башкарууга жана негиздүү чечимдерди кабыл алууга кандайча өбөлгө түзөрүн жеринле түшүнүүгө мүмкүнчүлүк түздү.Мектептин Соң-Көлдөгү бөлүгү жайытчыларга жергиликтүү жамааттар менен түздөн-түз байланыш түзүү үчүн маанилүү аянтча болду. Практикалык окутуулар жана талкуулар аркылуу катышуучулар жайыттардын деградациясы, мал жаюу ыкмалары, климаттын өзгөрүүсүнө ыңгайлашуу жана жайыттарды башкарууну жакшыртуу боюнча билимдерин кеңейтишти.“Жайыттарыбыз мал санынын өсушүнөн, климаттын өзгөрүшүнөн, башаламан малды жайып жатканыбыздани улам деградацияга учурап жатат. Жергиликтүү калк үчүн бул тоют, ар бир экинчи үй-бүлө мал менен жан багат. Бирок эртең бул жайыттардан айрылып калышыбыз мүмкүн. Ошондуктан бүгүн эл, бийлик барыбыз бирге сактоого аракет жасашыбыз керек”, – деп баса белгиледи Өзгөндөн келген катышуучу Нурпазыл кызы Айзада.Жайыт-бул эл: жамааттарды, жашоо шарттарын жана салттарды түшүнүү Жайыт жерлери экологиялык жактан гана эмес, ошондой эле элеттик жамааттардын социалдык-экономикалык өнүгүүсүндө да өтө маанилүү роль ойнойт. Жайыттарды жана мал чарбачылыгын башкаруу жаатындагы көйгөйлөрдү чечүү үчүн бул аймактарга түздөн-түз көз каранды болгон адамдардын жашоо шарттарын жана муктаждыктарын түшүнүү зарыл.Жаш жайытчылар мектебинин катышуучулары Соң-Көлгө жана Суусамырда, жергиликтүү малчылар жана алардын үй-бүлөлөрү менен таанышышты. Алар салттуу мал чарбачылык тууралуу маалымат алышып, кыргыз жайыт пайдалануучуларынын күнүмдүк жашоосу менен жакындан таанышууга мүмкүнчүлүк алышты.Барлашуу аркылуу катышуучулар жайыт жамааттарынын жашоо шарттарын, муктаждыктарын жана мүмкүнчүлүктөрүн жакшыраак түшүнүштү. Бул тажрыйба аларга экосистемалардын саламаттыгын сактоо менен бирге, жаратылыш ресурстарына көз каранды болгон адамдардын бакубат жашоосун камсыз кылган тең салмактуу жана туруктуу чечимдерди иштеп чыгууга жардам берет.Катышуучулар ошондой эле мал саап, ат минип, күнүмдүк иш-аракеттерге катышып, жергиликтүү өндүрүлгөн эт, сүт жана жүн азыктары менен таанышты. Бул продукциялар элеттик жамааттардын жашоо каражаттарынын жана салттуу нарк чынжырларынын маанилүү бөлүгүн түзөт.Бул тажрыйба катышуучуларга жайыт мал чарбачылык системаларынын өзгөчөлүктөрүн тереңирээк түшүнүүгө, ошондой эле салттуу билимдер, маданий баалуулуктар жана жаратылыш ресурстарын башкаруу бири-бири менен кандай байланышта экенин көрүүгө мүмкүнчүлүк берди.Бул маданий жана практикалык тажрыйбалардын аркасында катышуучулар жергиликтүү жамааттар менен тыгыз байланыш түзүп, жайыт мал чарбачылыгын туруктуу өнүктүрүүнүн принциптери тууралуу кеңири түшүнүк алышты.Ар түрдүү аймактардан келген жаш лидерлерди бириктирген жана жергиликтүү жамааттардын мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүүгө багытталган бул Жайкы мектеп 2026-жылдагы Жайыттардын жана жайыт малчыларынын эл аралык жылынын максаттарына салым кошуп, мамлекеттер арасы жайыттарды туруктуу башкаруу багытында билим жана тажрыйба алмашууга, инновацияларды өнүктүрүүгө жана эл аралык кызматташтыкты чыңдоого өбөлгө түздү.